Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przedstawiło projekt nowelizacji ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, która ma wejść w życie 1 stycznia 2026 r. Celem zmian jest skuteczniejsze przeciwdziałanie nadużywaniu umów cywilnoprawnych w miejsce umów o pracę. Projekt zakłada rozszerzenie uprawnień PIP, mających zapewnić bardziej efektywne i skuteczne egzekwowanie przepisów prawa pracy, a przede wszystkim poprawę sytuacji osób wykonujących pracę zarobkową.
Kluczowym uprawnieniem, które otrzyma PIP, będzie możliwość stwierdzania istnienia stosunku pracy w sytuacji kiedy zawarto umowę cywilnoprawną lub osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których zgodnie z art. 22 §1 kodeksu pracy, powinna być zawarta umowa o pracę.
Ustalenie istnienia stosunku pracy będzie następować w drodze decyzji administracyjnej wydawanej przez okręgowego inspektora pracy. Decyzja ta będzie podlegała natychmiastowemu wykonaniu, a wniesienie odwołania nie wstrzyma jej bieżących skutków (np. obowiązku naliczania urlopu, opłacania składek ZUS czy stosowania przepisów kodeksu pracy).
PIP będzie mógł stwierdzić istnienie stosunku pracy za okres nie dłuższy niż trzy lata, licząc wstecz od dnia wszczęcia postępowania kontrolnego. Ustalenie stosunku pracy ze skutkiem wstecznym spowoduje konieczność ponownego dokonania rozliczeń podatkowych oraz opłacenia zaległych składek ZUS. Jedynie skutki wsteczne decyzji, tj. te odnoszące się do okresu do dnia jej doręczenia, będą mogły zostać wstrzymane w przypadku prawidłowego wniesienia odwołania.
PIP będzie mógł kontrolować nie tylko – jak dotychczas – aktywnych pracodawców, lecz także podmioty, na rzecz których w okresie jednego roku poprzedzającego dzień rozpoczęcia kontroli była świadczona praca, niezależnie od podstawy jej wykonywania. W toku kontroli PIP nie ograniczy się jedynie do analizy zawartych umów, lecz będzie również badać rzeczywisty sposób wykonywania współpracy.
Końcówka 2025 roku stanowi zatem idealny moment na przeprowadzenie profesjonalnego audytu umów zawieranych w firmie oraz sposobu ich faktycznej realizacji. Niekiedy niewielkie korekty w tym obszarze pozwolą uniknąć ryzyka przekształcenia umów oraz związanych z tym potencjalnych kosztów, które – zwłaszcza w przypadku ustalenia stosunku pracy ze skutkiem wstecznym – mogą przybrać znaczną wartość.