Orzecznictwo sądów polubownych podlega ograniczonej kontroli ze strony sądów powszechnych. Podstawowym instrumentem tej kontroli jest skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego, uregulowana w art. 1205 i nn. k.p.c.
Ograniczony zakres kontroli
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że uchylenie wyroku sądu polubownego może nastąpić wyłącznie z przyczyn wskazanych w art. 1206. Sąd powszechny nie rozpoznaje merytorycznie sporu pomiędzy stronami, nie ustala samodzielnie faktów, ani co do zasady nie analizuje zgodności wyroku sądu polubownego z prawem materialnym.
Zakres kontroli ograniczony jest klauzulą porządku publicznego. Celem tej klauzuli nie jest zaś korekta zwykłych błędów obciążających orzeczenia sądów polubownych, lecz eliminacja najpoważniejszych zagrożeń dla fundamentalnych zasad porządku prawnego.
Przesłanki uchylenia wyroku
Art. 1206 k.p.c. przewiduje dwie grupy przesłanek uchylenia wyroku sądu polubownego:
- przesłanki badane na zarzut strony (§ 1) – m.in.:
- brak lub nieważność zapisu na sąd polubowny,
- pozbawienie strony możności obrony,
- przekroczenie zakresu zapisu,
- nieprawidłowy skład sądu,
- uzyskanie wyroku za pomocą przestępstwa,
- wydanie wyroku w warunkach powagi rzeczy osądzonej;
- przesłanki badane z urzędu (§ 2) – obejmujące sytuacje, gdy:
- sprawa nie podlega arbitrażowi,
- wyrok jest sprzeczny z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP (tzw. klauzula porządku publicznego),
- wyrok pozbawia konsumenta ochrony gwarantowanej mu bezwzględnymi przepisami.
Klauzula porządku publicznego
Najbardziej doniosłą i jednocześnie najczęściej dyskutowaną przesłanką jest sprzeczność wyroku z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP.
Nie chodzi tu o każdą niezgodność z prawem, lecz o naruszenie fundamentalnych zasad systemu prawnego, takich jak prawo do sądu, zasada wolności gospodarczej i swobody umów, zasada sprawiedliwości kontaktowej etc.
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2025 roku, II CSKP 357/25 podkreślono że przedmiotem badania wywołanego skargą z art. 1205 § 1 k.p.c. powinno być to, czy ostateczny rezultat (treść wyroku sądu polubownego) narusza podstawowe zasady porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. Należy zatem oceniać przede wszystkim samo rozstrzygnięcie, a nie prawidłowość postępowania prowadzącego do jego wydania.
Znaczenie praktyczne
W praktyce przepisy regulujące skargę na uchylenie wyroku sądu polubownego pełnią funkcję „bezpiecznika systemowego”, służącego ochronie podstawowych wartości polskiego prawa. Stosowane są z dużą ostrożnością – jedynie w przypadku rażących naruszeń.
Należy pamiętać, że skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego nie jest „apelacją od arbitrażu”, a możliwość wzruszenia wyroku jest ograniczona. Decydując się na zawarcie w umowie zapisu na sąd polubowny należy mieć te ograniczenia na uwadze.